9.12.09

Η «δημοκρατία» της αριστεράς...



Διαβάζοντας μια συνέντευξη του φιλοσόφου Ζακ Ρανσιέρ, η οποία δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «Καθημερινή» την 6η Δεκεμβρίου 2009, συνειδητοποίησα για μία ακόμη φορά την τάση των σύγχρονων διανοούμενων της αριστεράς να παραποιούν σε μεγάλο – δυστυχώς – βαθμό όχι μόνο την ίδια την πολιτική ιστορία, αλλά και την κλασική γραμματεία.

Ένα από τα διανοήματα του φιλοσόφου είναι πως η πολιτική είναι υπόθεση στιγμών. Ερμηνεύει, μάλιστα τη φράση αναφερόμενος σε μια άρνηση της γενικής παραδοχής περί της ταύτισης της πολιτικής με τη διαχείριση και την άσκηση της εξουσίας. Το ευρύτερο συμπέρασμα συμβαδίζει σαφώς με τη γενικότερη αντίληψη της αριστεράς: αξία έχει ο αγώνας και τα επαναστατικά κινήματα, όχι η ίδια η άσκηση της εξουσίας. Θεωρεί, μάλιστα πως η λαϊκή εξουσία είναι η εξουσία των αναρμοδίων και αυτή η εξουσία έρχεται πάντα σε ρήξη με την όποια μορφή άσκησης της κυριαρχίας.

Η άποψη πως η πολιτική είναι υπόθεση στιγμών, απλοποιεί παντελώς τα πράγματα από πλευράς της πολιτικής δράσης. Συνδέεται, βέβαια με τη γενικότερη θέση της αριστερής διανόησης πως τα κινήματα είναι αυτά που εξελίσσουν την ιστορία και νοηματοδοτούν την πολιτική σκηνή. Με τη διαφορά πως τα κινήματα αυτά καθαυτά, ενώ αποτελούν πολιτική δράση, δεν είναι τα μοναδικά εργαλεία της πολιτικής. Ακόμη κι όταν ένα κίνημα επιτύχει το σκοπό του και διαμορφώσει τις επιθυμητές συνθήκες αλλαγής πολιτικής ηγεσίας ή τρόπου διακυβέρνησης, απαιτείται να διαμορφώσει ένα συγκεκριμένο πλαίσιο μορφής κυριαρχικής εξουσίας που θα ομαλοποιήσει την κατάσταση και θα οδηγήσει σε πρόοδο και ευημερία, σ’ αυτό που ο Αριστοτέλης ονόμαζε «ευδαιμονία», τη χώρα ή το λαό, τον οποίο πια εκπροσωπεί η νέα αυτή ενδεχόμενη διακυβέρνηση και τα πρόσωπα που την αποτελούν. Αν δεν το κάνει, αν εξακολουθεί να συντηρεί την «επανάσταση» και τον αγώνα, θα χρεοκοπήσει όχι μόνο ιδεολογικά, αλλά και λαϊκά. Ο λαός επαναστατεί όχι για την ίδια την επανάσταση, αλλά για να βελτιώσει τις συνθήκες ζωής του. Κι αυτό μόνο μια συνεχής και αέναη πολιτική δράση άσκησης εξουσίας μπορεί να το κάνει, όχι μια πολιτική στιγμών.

Η πολιτική περιέχει, εξ ορισμού, τη διαχείριση και την άσκηση της εξουσίας. Δεν εξισώνεται μαζί της, την περιλαμβάνει όμως. Πολιτική ασκούν και μπορούν να ασκήσουν σαφώς κι εκείνοι που δεν μετέχουν στην άσκηση της εξουσίας. Αυτή, εξάλλου είναι η ουσία της δημοκρατίας. Δεν μπορεί, όμως να αποκλειστεί η διαχείριση και η άσκηση της εξουσίας από την πολιτική. Τούτο αποτελεί παραποίηση της ίδιας της έννοιας της πολιτικής. Είναι σαν να λέμε ότι το μήλο δεν είναι φρούτο, διότι η γεύση του, κατά τη γνώμη κάποιων, είναι πιο ωραία από άλλα φρούτα. Σύμφωνοι, εξακολουθεί όμως να είναι φρούτο!

Η άποψη πως η λαϊκή εξουσία είναι η εξουσία των αναρμοδίων, αποδεικνύει έλλειμμα πολιτικής παιδείας ή άγνοια της κλασικής πολιτικής διανόησης. Η δημοκρατία στηρίχτηκε στην εξουσία του λαού, προϋπέθετε όμως ένα πεπαιδευμένο πλήθος που θα είχε την κριτική ικανότητα να επιλέγει και να διαμορφώνει το ίδιο τις τάσεις της πολιτικής, εκλέγοντας τους ηγέτες που την εκπροσωπούσαν. Υπό αυτή την έννοια δεν μπορείς να αποκαλέσεις τη λαϊκή εξουσία, εξουσία αναρμοδίων. Εκτός, βέβαια αν υπονοείται αυτό που έλεγε κι ο ίδιος ο Σωκράτης, πως οι πολίτες αποφασίζουν για κάποια θέματα, αφού πρώτα άκουγαν απόψεις γι’ αυτά από τους κατεξοχήν γνώστες. Για παράδειγμα, αν το θέμα είχε να κάνει με κάποια ανέγερση ναού, τότε συμβουλεύονταν τους μηχανικούς κι ύστερα αποφάσιζαν. Αυτή όμως η θέση δεν οδήγησε ποτέ στο συμπέρασμα πως αυτή η εξουσία έρχεται πάντα σε αντίθεση με την όποια άσκηση της κυριαρχίας. Ο ίδιος ο Σωκράτης υπάκουσε στην εξουσία τη δικαστική και ήπιε το κώνειο, αποκρούοντας την πρόταση των φίλων του να δραπετεύσει από τη φυλακή. Αρνήθηκε να παρακούσει το νόμο, αρνήθηκε να έρθει σε ρήξη με την εξουσία, ακόμη κι όταν ήξερε πως η καταδίκη του ήταν άδικη.

Σοβαρά χάσματα υπάρχουν και στην άποψη του Ρανσιέρ πως η δημοκρατία σήμερα ταυτίζεται με τα πλούσια κράτη και πως η έννοια της δημοκρατίας είναι διαφορετική, αφού «και γι’ αυτούς που επινόησαν τη δημοκρατία στην Αρχαία Ελλάδα, δεν επρόκειτο για μια μορφή άσκησης της πολιτικής μεταξύ άλλων, αλλά για την εξουσία αυτών που δεν είναι τίποτα, που δεν έχουν καμία δικαιοδοσία στην άσκηση της εξουσίας. Για τον Πλάτωνα, η δημοκρατία είναι λίγο ο νόμος των αποβρασμάτων (!)…».

Το γεγονός πως τα εκδημοκρατισμένα κράτη έχουν κατορθώσει να ανεβάσουν την ποιότητα της ζωής τους και να διαμορφώσουν πολύ καλύτερες συνθήκες ζωής οφείλεται, σε μεγάλο βαθμό, στην ίδια τη λειτουργία της δημοκρατίας και των θεσμών της. Διότι εκείνη επιβάλλει δίκαιη κατανομή – στο μέτρο του δυνατού – όχι του πλούτου, όπως λανθασμένα λέγεται, αλλά των ευκαιριών, των προνομίων και των εφοδίων. Σε άλλα καθεστώτα, οι λίγοι διατηρούν όλα τα προνόμια και τα απορρέοντα εξ αυτών αγαθά για τον εαυτό τους. Προβλήματα εξακολουθούν να υπάρχουν, αβυσσαλέες ανισότητες και μιζέρια. Καμία όμως άλλη θεωρία σε πολιτικό επίπεδο δεν έχει κατορθώσει να δώσει λύσεις σ’ αυτά τα προβλήματα. Αντίθετα, σε μη δημοκρατικά καθεστώτα, αυτές οι ανισότητες είναι τόσο πολύ εμφανείς που η δημοκρατία εξακολουθεί και σήμερα να θεωρείται, αν όχι το καλύτερο, πάντως το μη χείρον πολίτευμα.

Δεν γνωρίζω, βέβαια από πού αντλούνται απόψεις, όπως αυτή που λέγεται πως η επινόηση της δημοκρατίας στην Αρχαία Ελλάδα δεν αποτελούσε μορφή άσκησης της πολιτικής. Είτε διαβάσει κανείς τον Αριστοτέλη, είτε τον Θουκυδίδη, είτε τον ίδιο τον Πλάτωνα που, εν μέρει για λόγους βέβαια προσωπικούς κι όχι αμιγώς φιλοσοφικούς, στρεφόταν εναντίον της ΚΑΚΩΣ εννοούμενης δημοκρατίας, η άσκηση της πολιτικής ήταν πάντα το ζητούμενο των δημοκρατικών πολιτευμάτων. Και μάλιστα, μιας πολιτικής που διαφοροποιούνταν από τα μη δημοκρατικά καθεστώτα της εποχής που δεν ελάμβαναν υπόψη την άποψη του λαού. Το να ισχυρίζεσαι πως η δημοκρατία αποτελούσε απλώς την εξουσία αυτών που δεν είναι τίποτε, αποτελεί σαφής παραποίηση της κλασικής γραμματείας. Η δημοκρατία στηρίχτηκε σε κείνους που ήσαν ΠΟΛΙΤΕΣ. Όχι πλούσιοι, ούτε αριστοκράτες ή οπωσδήποτε επαΐοντες και αρμόδιοι. ΠΟΛΙΤΕΣ. Άνθρωποι, δηλαδή που γνώριζαν και όφειλαν να συμμετέχουν στα κοινά της πόλης, διότι τους αφορoύσαν. Και το να είσαι πολίτης θεωρούνταν πολύ πιο σπουδαίο, από το να είσαι, για παράδειγμα, πλούσιος. Αυτό κατάφερε η δημοκρατία. Αποβράσματα (!) ή άχρηστοι θεωρούνταν αυτοί που δεν συμμετείχαν στα κοινά της πόλης!

Όσο κι αν ακόμη δεν ομολογείται, η αριστερή διανόηση έχει εδώ και πολλά χρόνια περιέλθει σε αδιέξοδο σκέψης και σε οπισθοδρόμηση ως προς την ανάπτυξη πολιτικής φιλοσοφίας. Όχι μόνο ερμηνεύει αυθαίρετα τις έννοιες, αλλά αδυνατεί πλέον και να διαμορφώσει καινούργια ερωτήματα και να προτείνει απαντήσεις και λύσεις – επί πρακτικού – στα ήδη υπάρχοντα. Έχοντας θεοποιήσει τις μορφές των επαναστατικών κινημάτων, αδυνατεί πλέον – αφ ης στιγμής εξέπεσε κι ο περίφημος «Υπαρκτός Σοσιαλισμός» - να διαμορφώσει μια εναλλακτική μορφή διακυβέρνησης και να διαχειριστεί την ίδια την εξουσία που της εδόθη. Διότι της εδόθη. Κομμουνιστικά κόμματα κατέλαβαν την εξουσία ή διαθέτουν ικανή κοινοβουλευτική αντιπροσώπευση σε δημοκρατικά καθεστώτα. Κι όμως, είτε παραμένουν στο περιθώριο των πολιτικών αλλαγών, είτε λαϊκίζουν οξύμωρα, προτρέποντας σε μια δήθεν «ανυπακοή» προς το σύστημα, που όμως τα ίδια αυτά κόμματα το εκπροσωπούν μέσω της κοινοβουλευτικής τους παρουσίας, για να αναφέρω το παράδειγμα της χώρας μας. Το δε ανησυχητικό είναι πως αυτό το αδιέξοδο εξακολουθεί να συντηρείται και να θεωρείται «προοδευτικό» ή άξιο αναφοράς, κυριαρχεί μάλιστα ως σκέψη στα περισσότερα Ανώτατα ιδρύματα, ενώ προβάλλεται ακόμη κι από τα ΜΜΕ που δεν ανήκουν στο χώρο της Αριστερής διανόησης.

* Δημοσιεύθηκε από τον Δημήτρη Γκίκα στο facebook στα πλαίσια συζήτησης της ομάδας ΝΕΑ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ Ηλεκτρονική Αντιπολίτευση

* Η πρόταση εικονογράφησης επελέγη από Το Άτομο